Olumsuzluk: 不 ve 没
Türkçe tek olumsuzluk ekiyle idare eder: -me, -ma. Çincede iki ayrı kelime vardır ve yanlışını seçmek cümlenin zamanını değiştirir. Kuralı bir kez oturttuğunda otomatik gelir.
不: şimdi, alışkanlık, istek, sıfat
不 bù fiilin ya da sıfatın hemen önüne gelir ve şunları olumsuzlar:
- Alışkanlık ve genel gerçek: 我不喝咖啡 wǒ bù hē kāfēi (kahve içmem).
- İstek ve niyet: 我不去 (gitmeyeceğim / gitmiyorum).
- Sıfatlar: 今天不冷 (bugün soğuk değil), 这个不贵 (bu pahalı değil).
- 是 fiili: 他不是老师 (o öğretmen değil).
- Yardımcı fiiller: 不会 (yapamam, bilmem), 不能 (mümkün değil), 不想 (istemiyorum), 不可以 (izin yok).
Ton notu: 不 tek başına dördüncü tondur ama arkasından dördüncü tonlu hece gelirse ikinci tona döner. 不是 "bú shì", 不去 "bú qù", 不对 "bú duì". Yazıda bù kalır, kulakta bú duyulur.
没: geçmiş ve 有
没 méi (çoğu zaman 没有 méiyǒu biçiminde) iki iş görür:
- Bir eylemin olmadığını, gerçekleşmediğini söyler: 我没吃饭 (yemek yemedim), 他没来 (gelmedi), 我没看见 (görmedim).
- 有 fiilini olumsuzlar: 我没有钱 (param yok), 这儿没有人 (burada kimse yok). 不有 diye bir şey yoktur.
Geçmişte olmayan eylem için 没 kullanınca 了 eki düşer. 我吃了 (yedim) → 我没吃 (yemedim); 我没吃了 yanlıştır. Bu, Türkçe konuşanların en sık yaptığı ikinci hatadır: "-di" ekinin olumsuzu "-medi" olduğu için 了'yi tutmak isterler.
Karşılaştırma
| Olumlu | 不 ile | 没 ile |
|---|---|---|
| 他来 geliyor | 他不来 gelmiyor, gelmeyecek | 他没来 gelmedi |
| 我喝茶 çay içerim | 我不喝茶 çay içmem | 我没喝茶 çay içmedim |
| 我有时间 vaktim var | — | 我没有时间 vaktim yok |
| 今天冷 bugün soğuk | 今天不冷 soğuk değil | — |
Aynı cümlenin iki olumsuzu iki farklı şey söyler: 他不来 bir karar ya da tahmin, 他没来 bir olgu. Bir arkadaşının toplantıya gelmediğini anlatıyorsan 没; gelmeyeceğini söylüyorsan 不.
别: yapma!
Yasak ve uyarı için üçüncü bir kelime: 别 bié. 别说话 (konuşma), 别担心 (endişelenme), 别走 (gitme). Daha yumuşak biçimi 不要 bú yào: 请不要吸烟 (lütfen sigara içmeyin). Her ikisi de HSK 2.
Olumsuz soruya cevap
Çincede olumsuz soruya cevap, sorunun içeriğine değil doğruluğuna göre verilir. 你不去吗？ (gitmiyor musun?) sorusuna "evet, gitmiyorum" demek için 对，我不去 (doğru, gitmiyorum); "hayır, gidiyorum" için 不，我去. Türkçeyle aynı mantık, İngilizceyle ters; Türkler için bir avantaj daha.
Mandarinbet'te 不, 没有 ve 别 ayrı kelimeler olarak gelir. Türkçe karşılıkları ("hayır, değil", "yok; -medi", "-me, -ma (yasak)") kasten bu ayrımı taşır; şıkların arasında ikisini birden gördüğünde bu dersi hatırla.