Tonlar ve Pinyin
Çince öğrenmeye kelimeden değil sesten başlanır. Aynı hece dört farklı tonla dört farklı kelime olur; pinyin ise bu sesleri Latin harfleriyle yazmanın standart yoludur.
Pinyin nedir?
Pinyin (拼音, pīnyīn), Çin Halk Cumhuriyeti'nin 1958'den beri kullandığı resmi romanizasyon sistemidir. Çince karakterler okunuşu göstermez; pinyin bu boşluğu doldurur. Klavyede Çince yazmak, sözlükte kelime aramak ve yeni bir kelimeyi doğru söylemek için pinyin şarttır. Mandarinbet'te her kelimenin altında gördüğün italik yazı pinyin'dir.
Pinyin'deki harfler Türkçedeki gibi okunmaz. En çok şaşırtan birkaç örnek:
- q: "ç" ile "ts" arası bir ses. 七 qī (yedi) kabaca "çi" diye okunur.
- x: "ş" ile "s" arası, yumuşak. 谢谢 xièxie (teşekkürler) "şieşie" gibi.
- zh: dil geriye kıvrılmış "c". 中国 Zhōngguó (Çin) "congguo" gibi.
- c: "ts". 菜 cài (yemek) "tsay".
- r: Türkçe r değil; "j" ile "r" arası. 人 rén (insan).
- ü: Türkçe ü ile aynı. 女 nǚ (kadın).
Dört ton ve nötr ton
Her hecenin bir ses perdesi hareketi vardır. Tonu değiştirirsen kelime değişir. Klasik örnek "ma" hecesidir:
| Ton | İşaret | Hareket | Örnek |
|---|---|---|---|
| 1. ton | ā | Yüksek ve düz, şarkı söyler gibi | 妈 mā — anne |
| 2. ton | á | Yükselen, soru sorar gibi "ha?" | 麻 má — kenevir |
| 3. ton | ǎ | Alçalıp yükselen, düşünür gibi | 马 mǎ — at |
| 4. ton | à | Sert düşen, emir verir gibi | 骂 mà — azarlamak |
| Nötr | a | Kısa ve hafif, vurgusuz | 吗 ma — soru eki |
Türkçe tonal bir dil olmadığı için başta hepsi aynı duyulur. Hile şu: tonu bir melodi olarak değil, bir jest olarak düşün. Birinci ton kaşlarını kaldırıp uzatmak, ikinci ton "efendim?" demek, üçüncü ton başını yana eğmek, dördüncü ton masaya vurmak.
Ton değişimleri
Konuşmada iki kural tonları biraz oynatır. İlki: art arda iki üçüncü ton gelirse ilki ikinci tona döner. 你好 yazılışta nǐ hǎo, söyleyişte "ní hǎo". İkincisi: 不 bù ve 一 yī kendilerinden sonraki tona göre değişir; 不是 "bú shì", 一个 "yí ge" diye söylenir. Mandarinbet'teki pinyin yazımı sözlük biçimini korur, bu değişimleri uygulamaz; kulağınla duyduğunla yazdığın arasındaki fark buradan gelir.
Çalışma önerisi
Her yeni kelimeyi üç kez yüksek sesle, tonunu abartarak söyle. Abartmak başlangıçta komik gelir ama doğru alışkanlığı kurar; sonra kendiliğinden normale iner. Oyunda bir kelimeyi yanlış bildiğinde önce pinyin'ine bak: çoğu karışıklık yazımda değil, tondadır. Örneğin 买 mǎi "satın almak", 卖 mài "satmak"; aradaki tek fark ton.
Bu derste gördüğün heceler HSK 1 listesinde sıkça geçer. Bir sonraki ders sayılar; sayıları tonlarıyla birlikte ezberlemek, ton kulağını geliştirmenin en kestirme yoludur.